Historia naszej świątyni jest niezwykła nawet jak na polskie zabytki. Kamienny kościół w Brzozie wzniesiono pod koniec XIII wieku — w stylu późnoromańskim, z pieczołowicie obrobionych kwadr granitowych i cegły. Nad zachodnią częścią wznosi się prostokątna wieża o konstrukcji ryglowej (szachulcowej), obita gontem.
Przez stulecia była kościołem katolickim, a po reformacji — świątynią ewangelicką. W 1751 roku gruntownie ją przebudowano z inicjatywy generała porucznika Erdmanna Ernsta von Rüitza: powiększono okna, dodano wieżę dzwonniczą oraz przybudówkę z kryptą i lożą patrona.
Po II wojnie światowej świątynia stała pusta. Nowe życie przyniosła jej akcja „Wisła”: w 1947 roku przymusowo przesiedlono na te ziemie Łemków. W 1952 roku erygowano prawosławną parafię św. Archanioła Michała, a poewangelicki kościół zaadaptowano na cerkiew. Od 2001 roku powstaje we wnętrzu ikonostas.
Wspólnota przeniesionych korzeni
Łemkowie w Brzozie
Łemkowie to rusińska grupa etniczna z Beskidu Niskiego — z wsi takich jak Żdynia, Śnietnica, Regetów, Brunary, Kunkowa, Bartne, Folusz czy Krempna. W 1947 roku, w ramach akcji „Wisła”, zostali przymusowo wysiedleni ze swoich gór i rozproszeni po Ziemiach Zachodnich.
W samym powiecie strzeleckim osiedlono około 1560 osób. To oni przynieśli prawosławie do Brzozy — i to dzięki nim niemiecki, poewangelicki kościół stał się cerkwią, w której do dziś rozbrzmiewa wschodni śpiew.
Kalendarium
Siedem wieków jednej świątyni
Granitowa świątynia
Z pieczołowicie obrobionych kwadr granitowych i cegły powstaje późnoromańska świątynia — pierwotnie kościół katolicki. To ona, po siedmiu wiekach, stanie się cerkwią.
Czasy reformacji
Po reformacji kościół przechodzi w ręce wspólnoty protestanckiej (ewangelickiej) i służy jej przez kolejne stulecia.
Przebudowa von Rüitza
Gruntowna przebudowa z inicjatywy generała porucznika Erdmanna Ernsta von Rüitza: powiększono okna, dodano wieżę dzwonniczą oraz przybudówkę z kryptą i lożą (emporą) patrona od strony północno-wschodniej.
Akcja „Wisła”
W ramach przymusowej akcji przesiedleńczej Łemkowie trafiają na Ziemie Zachodnie. W samym powiecie strzeleckim osiedlono około 1560 osób — to oni przyniosą tu prawosławie.
Narodziny parafii
Zostaje erygowana prawosławna parafia św. Archanioła Michała. Nieużytkowany po wojnie poewangelicki kościół w Brzozie zostaje zaadaptowany na cerkiew.
Zabytek pod ochroną
Świątynia zostaje wpisana do rejestru zabytków — jako cenny przykład średniowiecznej architektury sakralnej Ziemi Lubuskiej.
Renowacje
Kolejne prace remontowe utrwalają zabytkową bryłę: granitowe mury i ryglową wieżę obitą gontem.
Ks. Artur Graban
Opiekę nad parafią obejmuje ks. mitrat Artur Graban — Łemko urodzony i wychowany w Krynicy.
Powstaje ikonostas
We wnętrzu rośnie ikonostas — pisany przez absolwentów Studium Ikonograficznego w Bielsku Podlaskim. Bizantyjskie serce w romańskich, granitowych murach.
Poczet proboszczów
Parafię prowadzili kolejno: ks. Mikołaj Poleszczuk (1952–1958), ks. Chrysanf Jaworski (1958), ks. Włodzimierz Kochan (1958–1999), a od 1999 roku — ks. mitrat Artur Graban, Łemko urodzony i wychowany w Krynicy.
Świątynia jest wpisana do rejestru zabytków (1964 i 1976) jako cenny przykład średniowiecznej architektury sakralnej regionu. Renowacje przeprowadzono w latach 1974 i 1995.